Negatieve recensies ontbreken - dat is het probleem

Het objectieve subject

Ik weet wie Hendrik Groen is. Ik ken zijn naam. Ik weet niet wie Elena Ferrante is, of de Lezeres des Vaderlands - vast allebei een iets oudere romancière met een academische achtergrond -, en ik tast in het duister wie het Boekenweekgeschenk 2017 schrijft - vast niet, ben ik bang, Annelies Verbeke, Manon Uphoff, Marente de Moor of P.F. Thomése. Daar kan ik wel mee leven. Maar de kennis dat NederlandLeest afstapt van het één-boek-één-natiemodel ten gunste van een vaag discussiethema als 'Democratie' vind ik bijna erger dan dat een bekende boekverkoopster de negatieve recensie ten grave draagt. Het heeft allemaal weinig met literatuur te maken, die pseudoniemen alleen wat meer dan de systeemkritiek van CPNB en boekverkopers. Goede literatuur laat namelijk iets te raden over. Plus: dat kun je heel goed aan de hand van minder goede literatuur tonen. En ja, daarover is discussie mogelijk, maar niet in een verwaterde, Geenpeilachtige vorm van democratie. Daarom: enkele leesclubvragen bij Pia de Jongs Charlotte.

De positieve recensie

Maar eerst. De status van de NRC Boeken-rubriek 'Iedereen leest' is niet helemaal helder: is het een column of een recensie? Sterren ontbreken, de persoonlijke invalshoek evenzeer. Maar als een van mijn favoriete critici (en voormalig opdrachtgever, full disclosure) de rubriek vult, lees ik hem aandachtiger. Kort daarvoor was Pia de Jong, volgens velen veelbelovend gedebuteerd met Lange dagen en tevens echtgenote van Robbert Dijkgraaf, bij DWDD geweest en meermalen geïnterviewd. Haar nieuwste boek, Charlotte, gaat over haar dochter, die een zeldzame vorm van kanker als baby overleefde. Fortuin noemt het, met recht 'een aangrijpende ziektegeschiedenis die alleen dragelijk is doordat je de goede afloop al kent'. Elke vader en, vermoed ik, in het verlengde elke lezer, zal geraakt zijn door de kwetsbaarheid van dit jonge leven, en de strijdlust van Charlottes omgeving.

Hij noemt ook de 'afwisselend scherpe beelden van de buitenwereld ("Nee we worden niet verondersteld hier te zijn, in de krochten van dit ziekenhuis, deze ontstoken onderbuik") en een overdaad aan liefde en harmonie binnenshuis'. Ik twijfel of ik dit als kritiek op het boek te lezen is, maar dit is wel mijn kritiek. We gaan er in de leesclubvragen verder op in.

Er is nog een minder literair argument ten faveure van dit boek dan de scherpe beelden: 'Maar minstens zo interessant is het verhaal dat daaronder verscholen ligt. Dat gaat over het buitensluiten van de wereld en het afleggen van maatschappelijke status. De Jong wil door haar zieke kind alleen nog maar moeder zijn, trekt zich in huis terug met haar kind en schept een wereld om zich heen waarin medemenselijkheid de enige norm is.' Ik vind dat ook interessant, al twijfel ik of die gelijktijdige buiten- en insluiting (van de lagere sociale klasse om haar heen) niet sowieso een fenomeen is dat past bij het stichten van een gezin, kinderen krijgen, naar school brengen. Tijdgebrek leidt tot buitensluiting, een grote overeenkomst - kinderen van dezelfde leeftijd - met hele andere mensen leidt tot gelijktrekking.

Mijn negatieve kritiek

Maar dat terzijde. Er kwam geen 'echte' recensie van het boek, en de stijlkritiek die mij zo aan het hart gaat blijft De Jong dus bespaard. Aangezet door Fortuins begin van een analyse pakte ik het boek op, om het na de eerste vier pagina's alweer bijna weg te leggen. Drie vragen, verspreid over pagina zes, zeven en acht geven zóveel nadruk dat ik bijna het idee krijg dat er iets aan de hand is:

'Waar zijn we terechtgekomen?
Wat is dit voor huis?'

'Waar zijn we beland?

'Waar zijn we in hemelsnaam terechtgekomen?'

We móéten iets voelen. Daar heb ik dan niet zo'n zin meer in. Nog tijdens de glorieuze zwangerschap van Charlotte gaat het gezin op 'een zeldzaam mooie zomerdag' naar het strand:

'We blijven aan zee tot de zon als een rode bal boven het water hangt. Daarna eten we een visje bij een strandtent, terwijl de meeuwen boven onze hoofden krijsen. Telkens als we willen vertrekken spoelt er weer een nieuwe golf aan. Ik laat me hypnotiseren door de hartslag van de zee. Deze dag wil ik nooit vergeten. Ik wil me altijd blijven herinneren hoe gelukkig ik vandaag ben.
Dan voel ik een pijnscheut. En nog een.'

Die rode bal, die hartslag, dat zijn clichés, de scène is beangstigend gewoon. Als dit de werkelijkheid is, dan kan ik wel wat fictie gebruiken.

Maar wat ik dus wilde zeggen: dit boek heeft, ondanks de enorme persaandacht, geen serieuze literaire bespreking gekregen. Ook geen negatieve,  en dat is fijn voor de boekverkoop, maar niet goed voor de discussie over wat een goed boek is. Over waarom het een goed boek is. Het sterke aan Charlotte is het unieke, persoonlijke verhaal van het-kind-dat-leefde. Maar een boek kan meer dan dat zijn, het kan ook scherpe beelden, unieke scènes, verontrustende wendingen en ontregelende dialogen bevatten. Daarom is dit boek niet goed.

De ontbrekende recensie

Nu de discussie. In een groot, wat obligaat stuk over het boekenpanel van De Wereld Draait Door wordt de Baarnse boekverkoopster en oud-panellid Gerda Aukes geciteerd:

'Het is zonde van de tijd en ruimte dat kranten nog steeds negatieve recensies publiceren. Het is [een] misverstand dat mensen op de mening van de criticus zitten te wachten. Mensen willen horen wat ze moeten kopen, ze willen iets delen met elkaar, leestips aan elkaar geven. DWDD snapt dat. Bovendien heb je aan recensies als gids niets: hoe vaak gebeurt het niet dat de ene krant één ster geeft en de andere vijf?'

In de kolommen, nee columns van de Volkskrant, NRC, De Groene (en nog eens), Vrij Nederland en online (Michelle van Dijk!) werd de handschoen aangenomen. Blijf van onze klotecritici af! Hartverwarmend, maar veel belangrijker is de nadruk op alleen positief beoordelen. Ik lees Aukes' woorden als: ik raad alleen de beste boeken aan, ik zeg niets over de slechte boeken. Ik kies voor u.

Niet de criticus wordt hier aangevallen, maar diegene die negatief durft te zijn. Laten we met Aukes' beroepsgroep beginnen. Mijn beste collega's zijn boekverkopers, en zij raden aan én af, in een milde variant van Ton Schimmelpennink. Aukes zelf ook, stelt ze overigens in de twitterdiscussies. Ze zegt: ik verklaar het succes van De Wereld Draait Door, ik val niemand aan.

Maar wat die andere beroepsgroep betreft sluit ze aan bij een discussie die al eeuwen, zo niet decennia duurt. Lees Gail Pool in Faint Praise (2007): niet venijn maar lof is de ziekte van de recensent. Telt u wel eens sterren in de krant? Hoe vaak telt u drie, vier, vijf sterren? Veel vaker dan één of twee. Dat is omdat boekenbijlages nu al met hun beperkte ruimte kiezen voor de interessantere boeken - en dat zijn vaak de betere boeken. Het is ook eenvoudiger (lees: met minder argumenten) te loven dan neer te sabelen in de steeds kortere recensies die er verschijnen. (Terzijde aan de Lezeres des Vaderlands: dit kan verklaren dat hoewel de verhouding mannelijke en vrouwelijke debutanten nu al even een paar jaar gelijk is, er per saldo minder vrouwen besproken worden. Debutanten met mindere boeken zijn niet interessant om af te kraken. De nieuwe Grunberg of Siebelink wel.)

Dus kiest de krant ervoor geen volwaardige bespreking aan Pia de Jongs nieuwste te wijden (nuance van 28 maart, na een tweet van Arjan Peters: de Volkskrant wel: Aleid Truijens gaf de 'roman met zware literaire effecten' drie sterren), of, en nu gaat het om een auteur die me echt aan het hart gaat, de nieuwe Valeria Luiselli. Haar derde boek was nu eenmaal minder goed (hoewel wel interessant), en zij nog steeds niet heel bekend, dus de keuze was: niet bespreken (NRC) of negatief bespreken (Volkskrant, maar dan ook wel heel erg venijnig door Arjan Peters).

En dat terwijl negatieve besprekingen ook duidelijk maken wat literair is en wat niet, wat goed en wat niet. Wie gelooft de boekverkoper of criticus die alleen maar looft? Ik niet. Aukes heeft dus wellicht gelijk over het boekenpanel van De Wereld Draait Door (een instituut dat zeer lovenswaardig onsexy boeken van Walter van den Berg en Gustaaf Peek heeft opgesext (no pun intended)), maar niet over recensenten. En ze vergeet sommige collega-boekverkopers. Negatief mag, móét. Niet altijd, maar vandaag wel.

De laatste leesclubvragen

Ik besluit met de discussievragen voor Pia de Jongs nieuwste boek Charlotte

  1. Bevat Charlotte ook moeilijke, zelfs nare personages (zoals het Boekenweekgeschenk van Esther Gerritsen)? Hoe beoordeelt u dat?
  2. Is Charlotte een roman? Maakt dat uit?
  3. Raakt u ontroerd door dit boek? Waardoor, en bent u daardoor positiever over dit boek?
  4. Mag je negatief zijn over het werkelijk gebeurde verhaal van een doodziek kind?
  5. Lees de detailkritiek van het objectieve subject, hierboven. Slaat het ergens op? Of is de recensent vooringenomen? Het is natuurlijk een mannelijke criticus, die heeft een hogere zuurgraad, zeker omdat hij haar debuut al matigjes vond en alles wat in De Wereld Draait Door verschijnt.
  6. Vergelijk de ziekenhuisbeschrijving van Pia de Jong ('Nee we worden niet verondersteld hier te zijn, in de krochten van dit ziekenhuis, deze ontstoken onderbuik.') met die van Mark Boog in Het lot valt altijd op Jona ('De muil van het beest, dacht ze. De muil, al dichtgeklapt. Nu maar hopen dat het monster een keer moet ademen, of een volgende hap wil nemen, zodat we kunnen ontsnappen.'). Wat werkt beter?
  7. Zou Pia de Jong niet Hendrik Groen, de Lezeres des Vaderlands of Elena Ferrante zijn? Wat zegt dat over hun literatuuropvattingen?
  8. Is het bezwaarlijk dat er weinig vrouwen in Charlotte voorkomen?
  9. Is gelijke vertegenwoordiging van geslacht en ras essentieel in een democratie?
  10. Zouden de auteur en haar dochter voor of tegen het referendum stemmen?
  11. Kan die zure recensent ook iets áánraden? (Antwoord: ja. Lees Roos van Rijswijks debuutroman Onheilig. Onsentimenteel, over een familie die niet werkt zoals we het gewend zijn, over de dood die wél komt, en met een consequente, sterke stijl. Amper seks.)

Eén reactie

Remko Meddeler

Uitstekend stuk. Ook ik ben weleens aangevallen omdat ik de negatieve recensies in VN’s jaarlijkse thrillergids promootte. Terwijl juist in thrillerland het vele kaf van het koren gescheiden moet worden.

Remko Meddeler, - 23-03-’16 11:23
We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog